نکاتی که لازم است درباره شکاف لب و کام یا لب شکری بدانید !

شکاف لب و کام ( لب شکری ) چیست ؟

شکاف لب و کام (cleft lip and palate) که گاهی به نام لب شکری هم شناخته می‌شود، یکی از شایع‌ترین اختلالات مادرزادی است و زمانی ایجاد می‌شود که بافت‌ها و استخوان‌های صورت و دهان به درستی با هم ترکیب نمی‌شوند و در نتیجه منافذ یا شکافی در لب بالایی و یا کام ایجاد می‌شود.

تولد نوزادی با شکاف لب یا کام می‌تواند ناراحت کننده باشد اما این نقص قابل اصلاح است. اکثر نوزادان، با استفاده از یک سری جراحی‌ها و اقدامات مراقبتی و درمانی، می‌توانند عملکرد طبیعی خود را بازیابی کرده و با کمترین جای زخم، ظاهر طبیعی‌تری داشته باشند.

سالانه تعداد زیادی نوزاد با اختلال شکاف ( لب شکری ) متولد می‌شوند. کلینیک شکاف لب و کام اصفهان در راستای رسالت خود یعنی مراقبت، حمایت و درمان از نوزادان، کودکان، نوجوانان و بزرگسالان مبتلا به شکاف لب و کام، با مشارکت متخصصین مجرب آماده‌ی آغاز روند مراقبتی و انجام درمان‌های لازم برای تمامی این افراد می‌باشد.

شکاف لب چه تفاوتی با شکاف کام دارد ؟

شکاف لب یک منفذ فیزیکی در دوطرف لب بالایی است و به صورت یک سوراخ یا یک شکاف باریک در پوست لب بالا ظاهر می‌شود. معمولا در شیردهی نوزادان مبتلا به این اختلال شیر از بینی نوزاد خارج می‌شود.

شکاف کام، منفذی در سقف دهان است. شکاف کام می‌تواند کام سخت (قسمت استخوانی و جلویی سقف دهان) و یا کام نرم (بخش پشتی و نرم سقف دهان) را درگیر کند.

شکاف لب و کام چه علائم و نشانه‌هایی دارند ؟

معمولا شکاف در لب یا کام بلافاصله در بدو تولد بصورت ظاهری قابل شناسایی است. البته شکاف لب، مشخص‌تر از شکاف کام است.

این شکاف ممکن است یک یا هر دو طرف صورت را تحت تأثیر قرار دهد. همچنین اندازه‌ی این شکاف ممکن است از یک بریدگی کوچک در لب تا قاعده‌ی بینی تا کام پایینی ادامه داشته باشد.

بجز شاخصه‌های ظاهری این اختلال، شاخص‌ترین علامت شکاف خروج شیر هنگام تغذیه از بینی نوزاد است. علت این مسئله غیرطبیعی بودن مانع بین دهان و بینی نوزاد است.

متاسفانه این بیماری فقط ظاهری نیست و در کودکان دچار این نقص مادرزادی ممکن‌است علائم و نشانه‌های دیگری وجود داشته باشد. برخی از این علائم عبارتند از :

• مشکل در تغذیه و بلع
• لقی، کجی و مشکلات دندان
• تأخیر در شروع صحبت کردن
• از دست دادن شنوایی
• عفونت‌های گوش
• سایر موارد

چه زمان لازم است به پزشک مراجعه کنیم ؟

شکاف لب و کام معمولا در بدو تولد قابل مشاهده می‌شود و پزشک ممکن است در همان زمان مراقبت‌های لازم از نوزاد را شروع کند.

اگر کودک شما علائم و نشانه‌های شکاف کام را دارد و در بدو تولد تشخیص داده نشده است، می‌توانید به پزشک کودک خود مراجعه کنید.

علت اصلی بروز شکاف لب و کام چیست ؟

علت اصلی بروز بیماری شکاف لب و کام مشخص نیست اما محققان معتقدند که این نقص می‌تواند به دلیل تأثیرات ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی رخ می‌دهد. به نظر می‌رسد در خانواده‌هایی که یکی از اعضاء این مشکل را داشته باشند، احتمال بروز شکاف در نوزاد تازه متولد شده بیشتر است.

شکاف لب و کام زمانی اتفاق می‌افتد که بافت‌های صورت و دهان جنین به درستی با هم ترکیب نمی‌شوند. به طور معمول بافت‌های تشکیل دهنده‌ی لب و کام در ماه‌های دوم و سوم بارداری با هم ترکیب می‌شوند. اما در نوزادان مبتلا به این اختلال، جوش خوردن و ترکیب بافت‌ها اتفاق نمی‌افتد یا در حد کمی ترکیب اتفاق می‌افتد و این مسئله باعث ایجاد شکاف می‌شود.

چه فاکتورهایی ابتلا به شکاف لب و کام را افزایش دهند ؟

بر اساس آمار و تحقیقات انجام گرفته مشخص شده است که شکاف لب در مردان شیوع بیشتری دارد. در حالیکه در زنان شکاف کام شیوع بیشتری دارد. همچنین برخی فاکتورها از جمله نژاد می‌تواند بر ابتلا به این بیماری تأثیر گذار باشند.

علاوه بر موارد ذکر شده، رفتارها و سبک زندگی مادر در طول دوره بارداری نیز ممکن‌است احتمال بروز شکاف لب و کام در نوزاد را تا حد زیادی افزایش دهد. برخی از این رفتارها عبارتند از :

• سیگار کشیدن
• مصرف الکل
• مصرف مواد مخدر
• دیابت
• چاقی بیش از حد مادر
• عدم دریافت ویتامین‌های ضروری پیش از بارداری مثل اسید فولیک
• مصرف برخی داروها از جمله داروهای ضد تشنج، داروهای درمان سرطان، آرتریت یا پسوریازیس و …

شکاف لب و کام با چه مشکلات و عوارضی همراه است ؟

کودکان مبتلا به شکاف لب و کام بسته به نوع و شدت شکاف با چالش‌ها و عوارض مختلفی روبرو هستند :

• مشکل در تغذیه

یکی از نگرانی‌های فوری پس از تولد، تغذیه است. اگرچه بیشتر نوزادان مبتلا به شکاف لب می‌توانند با شیر مادر تغذیه کنند، اما در شکاف کام مکیدن برای نوزاد دشوار است.

هنگام مکیدن، لازم است در دهان نوزاد خلاء هوایی ایجاد شود که شکاف موجود در کام مانع ایجاد خلاء می‌شود. برای درمان این مشکل می‌توان از شیشه شیرهای مخصوص استفاده نمود.

• عفونت گوش و کم شنوایی

نوزادان مبتلا به شکاف لب و کام بخصوص در شکاف کام، در معرض خطر ابتلا به انواع عفونت‌های گوش میانی و کاهش شنوایی و حتی از دست دادن شنوایی هستند. کودکان مبتلا به شکاف کام و لب، باید در سن 3 تا 6 ماهگی، توسط پزشک متخصص گوش و حلق و بینی معاینه شوند.

• مشکلات دندانی

اگر شکاف از طریق لثه بالایی گسترش یابد، ممکن است رشد دندان را تحت تأثیر قرار داده و مشکلاتی از جمله کمتر یا بیشتر بودن تعداد دندان‌ها یا لقی و کجی شدید دندان‌ها را به همراه داشته باشد. حتی گاهی ممکن‌است به طور مادرزادی جوانه دندانی درفک بالای کودک وجود نداشته و در نتیجه فک بالا به درستی رشد نکند.

• مشکلات گفتاری

از آنجایی که کام انسان در ایجاد صدا نقش دارد، رشد گفتار در کودکان مبتلا به این اختلال می‌تواند تحت تأثیر قرار گیرد و منجر به اختلالات گفتاری از جمله خروج صدا از قسمت بینی یا به اصطلاح تو دماغی بودن گفتار شود.

• مشکلات روانشناختی

کودکان مبتلا به شکاف لب و کام ممکن است به علت تفاوت‌های ظاهری و استرس ناشی از مراقبت‌های ویژه پزشکی، با مشکلات اجتماعی، عاطفی و رفتاری زیادی مواجه شوند.

آیا می‌توان شکاف لب و کام را پیش از تولد تشخیص داد ؟

سونوگرافی در دوران بارداری گاهی می‌تواند شکاف لب را نشان دهد. پزشک ممکن است پس از تولد و با معاینه‌ی اولیه، این تشخیص را تأیید کند. اما گاهی یک شکاف کوچک لب یا کام ممکن است تا زمانی که کودک در تغذیه دچار مشکلی نشده باشد، قابل تشخیص نباشد.

پزشک معمولا باید بتواند در سونوگرافی بین هفته‌های یازدهم تا سیزدهم، تفاوت در ساختار صورت جنین را تشخیص دهد. با رشد جنین، شکاف لب و کام راحت‌تر دیده می‌شود. البته تشخیص شکاف کام از طریق سونوگرافی بسیار دشوارتر است.

اگر جنین در سونوگرافی علائم شکاف لب یا کام را داشته باشد، پزشک ممکن است از مایع آمنیوتیک نمونه برداری کند تا سایر اختلالات ژنتیکی را تحت آزمایش قرار دهد.

به طور کلی تشخیص شکاف لب و کام در دوران بارداری آسان نیست. پس از تولد و با معاینه‌های ظاهری تشخیص بسیار آسان‌تر است.

آیا شکاف لب و کام قابل درمان است ؟

هدف از درمان شکاف لب و کام، بهبود توانایی کودک در خوردن، صحبت کردن، شنیدن و ظاهری طبیعی در صورت است. پزشکان معمولا شکاف لب و کام را با جراحی درمان می‌کنند.

جراحی جهت درمان شکاف لب و کام بیماری بستگی به میزان وخامت و درگیر شدن لب و کام نوزاد دارد، که معمولاً شامل چندین عمل جراحی با هدف ترمیم حفره و شکاف ایجاد شده، است. برای این اعمال جراحی تیم متخصصین شامل (ارتودنتیست، جراح دهان و دندان، جراح پلاستیک و …) لازم است.

ایده‌آل‌ترین زمان برای انجام جراحی ترمیم شکاف لب و کام توسط تیم پزشکی تعیین می‌گردد ولی اغلب در دوران نوزادی جراحی‌های مقدماتی انجام می‌گیرد.

به طور کلی، جراحی‌های ترمیمی شامل موارد زیر می‌باشند :

• جراحی ترمیم شکاف لب

شکاف لب اغلب به یک عمل جراحی ترمیمی نیاز دارد به ویژه اگر یک‌طرفه باشد. در طی این عمل؛ جراح یک برش دو طرف شکاف ایجاد می‌کند (از لب تا سوراخ بینی) و سپس دو طرف را به هم بخیه می‌کند. شکاف لب دوطرفه ممکن‌است، به دو جراحی نیاز داشته باشد.

این جراحی ترمیمی باید منجر به ظاهر، ساختار و عملکرد طبیعی لب شود. ترمیم اولیه بینی در صورت نیاز ممکن است با نظر پزشکان همزمان با ترمیم شکاف انجام شود.

• جراحی ترمیم شکاف کام

جراحی شکاف کام به دلیل نیاز به ساختن یک کام جدید مشکل‌تر است. ایجاد کام جدید، باعث کاهش عفونت‌های گوش می‌شود و همچنین ممکن‌است رشد دندان‌ها، چهره ظاهری کودک، تغذیه و توانایی سخن گفتن کودک بهبود پیدا کند.

جهت ترمیم شکاف کام، چندین جراحی انجام می‌شود که به عمق و بزرگی شکاف بستگی دارد. جراحی‌ها معمولاً هر 6 ماه یک‌بار انجام می‌شوند، که جراح کودکان طی معاینات مکرر زمان جراحی را برنامه‌ریزی می‌نماید.

• جراحی لوله گوش

برای کودکان مبتلا به شکاف کام، لوله‌های گوش ممکن است به منظور کاهش خطر تجمع مایع که منجر به کاهش شنوایی می‌شود، قرار داده شود. جراحی لوله‌ی گوش شامل قرار دادن لوله‌های کوچک در پرده‌ی گوش است تا دریچه‌ای برای جلوگیری از تجمع مایع ایجاد کند.

• جراحی‌های مکمل

سایر جراحی‌ها جهت بهبود ظاهر لب و بینی انجام می‌گیرند، منافذ بین دهان و بینی را می‌بندند، به تنفس کمک می‌کنند و دندان‌ها و فک را اصلاح می‌کنند. برخی از کودکان، تا سنین نوجوانی و حتی پس از آن ممکن است جراحی‌های مکمل به منظور بهبود مشکلات ناشی از شکاف لب و کام را انجام ‌دهند.

به منظور درمان عوارض ناشی از شکاف لب و کام چه اقداماتی انجام می‌گیرد ؟

تیم پزشکی ممکن یک یا چندین مورد از این درمان‌ها را برای رفع و یا کاهش عوارض ناشی از شکاف لب و کام پیشنهاد کنند :

• استراتژی‌های تغذیه‌ای مانند استفاده از شیشه شیر یا فیدر مخصوص
• گفتار درمانی برای رفع مشکل در صحبت کردن
• ارتودنسی دندان‌ها و استفاده از بریس جهت اصلاح آن‌ها
• نظارت بر رشد دندان‌ها و سلامت دهان توسط دندانپزشک کودکان از سنین پایین
• استفاده از سمعک یا سایر وسایل کمک شنوایی
• درمان‌هایی جهت کمک به مشکلات روانشناختی کودک و خانواده برای مقابله با استرس و سایر نگرانی‌ها
• سایر موارد

تیم مراقبتی و درمانی شکاف لب و کام شامل چه نفراتی می‌باشد ؟

مراقبت از کودکان مبتلا به شکاف لب و کام اغلب نیازمند وجود تیمی متشکل از پزشکان و متخصصان ذکر شده در زیر می‌باشد :

• متخصص اطفال
• متخصص گوش و حلق و بینی
• جراح پلاستیک
• دندانپزشک اطفال
• متخصص ارتودنسی
• گفتار درمانگر
• پرستار
• هماهنگ کننده
• مشاور ژنتیک
• مشاور تغذیه
• روانشناس
• مددکاران اجتماعی
• سایر اعضاء متناسب با اهداف مراقبتی_درمانی

چطور می‌توان از شکاف لب و کام پیشگیری کرد ؟

پس از تولد نوزادی با اختلال شکاف، والدین بسیار نسبت به فرزندآوری و احتمال داشتن فرزند دیگری با همان بیماری نگران و مضطرب هستند.

اگرچه در بسیاری از موارد، بیماری شکاف لب و کام قابل پیشگیری تضمینی نیست، این مراحل برای افزایش درک نسبت به این بیماری و یا کاهش خطر می‌توانند کمک کننده باشند :

• مشاوره ژنتیک

اگر سابقه خانوادگی ابتلا به شکاف لب و کام دارید، قبل از بارداری به پزشک خود اطلاع دهید. پزشک با مشاوره متخصص ژنتیک می‌تواند به تعیین احتمال ابتلای نوزاد شما به شکاف لب و کام کمک کند.

• مراقبت‌های دوران بارداری را جد بگیرید.

در دوران بارداری، رعایت بسیاری از موارد می‌تواند به احتمال به دنیا آوردن نوزاد سالم کمک کند. مواردی از قبیل پرهیز از دخانیات، مشروبات الکلی، مواد مخدر و ….، مصرف دارو یا مکمل با نظارت پزشک و بسیاری از مراقبت‌های دیگر که رعایت آن‌ها خطر ابتلای نوزاد به شکاف لب و کام را کاهش می‌دهد.

• سبک زندگی سالمی داشته باشید.

پیروی از عادات و سبک زندگی سالم از جمله تحرک و فعالیت بدنی منظم و کافی، تغذیه صحیح و سالم، دوری از استرس و اضطراب، اجتناب از استعمال دخانیات و مشروبات الکلی، مشاوره با متخصصین و بسیاری موارد دیگر، همگی به جلوگیری از بروز بسیاری از اختلالات بدو تولد برای نوزادان منجر می‌شود.